Νεκροψία και νεκροτομή: πότε γίνεται και ποια η είναι η διαδικασία
Η διαδικασία της νεκροψίας και νεκροτομής σχετίζεται με τη διερεύνηση περιστατικών θανάτου. Συχνά καλύπτεται από ένα πέπλο μυστηρίου, τόσο για τους συγγενείς του θανόντος όσο και για τους ανθρώπους που εμπλέκονται με τον ένα ή τον άλλο τρόπο στις διαδικασίες αυτές. Στο άρθρο αυτό θα μιλήσουμε για τη διαδικασία της νεκροψίας και νεκροτομής και θα προσπαθήσουμε να απαντήσουμε σε κάποια κοινά ερωτήματα που αφορούν τις συγκεκριμένες ιατρικές πράξεις.
Νεκροψία είναι η επισκόπηση (με άλλα λόγια η απλή παρατήρηση) του σώματος του θανόντος. Κατά την νεκροψία ο ιατροδικαστής δεν επεμβαίνει στο σώμα και χρησιμοποιεί μόνο μη επεμβατικά μέσα (πχ ακτινογραφίες) για την εξέταση του σώματος. Νεκροτομή από την άλλη είναι η διαδικασία κατά την οποία το σώμα εξετάζεται επισταμένα από τον ιατροδικαστή, με τη βοήθεια εξειδικευμένων μέσων (διάνοιξη του σώματος με ιατρικά εργαλεία, μικροσκοπική εξέταση κτλ). Συνήθως οι δύο αυτές διαδικασίες πραγματοποιούνται μαζί, ούτως ώστε να βοηθήσουν στην διερεύνηση ενός θανάτου. Σπανιότατα και κάτω από κάποιες πολύ ιδιαίτερες περιστάσεις, μπορεί να πραγματοποιηθεί μόνο η νεκροψία χωρίς να ακολουθήσει η νεκροτομή. Στην αγγλική γλώσσα, η λέξη “autopsy” που θα μπορούσε να μεταφραστεί ως “αυτοψία”, χρησιμοποιείται για να περιγράψει την κοινή διαδικασία της νεκροψίας και της νεκροτομής.
Είδη θανάτου
Πριν αναλύσουμε τις περιπτώσεις θανάτων στις οποίες απαιτείται νεκροτομή, θα ήταν σκόπιμο να αναφέρουμε κάποια εισαγωγικά για το θάνατο και τα είδη του θανάτου. Θάνατος είναι το μοιραίο βιολογικό φαινόμενο κατά το οποίο αναστέλλονται διαδοχικά και οριστικά όλες οι λειτουργίες του οργανισμού, με τελευταίες τις λειτουργίες της αναπνοής και της κυκλοφορίας. Οι θάνατοι μπορούν να διαχωριστούν σε δύο μεγάλες κατηγορίες: στους φυσικούς και στους μη φυσικούς θανάτους.
Φυσικός είναι ο θάνατος ο οποίος επέρχεται λόγω γήρατος ή λόγω μίας γνωστής ασθένειας η οποία οδηγεί στην φθίνουσα λειτουργία του σώματος. Παραδείγματα φυσικού θανάτου είναι το γήρας όπως προαναφέραμε, ο θάνατος από τη νόσο (ή επιπλοκές της νόσου) του Alzheimer, η μυοκαρδιοπάθεια λόγω στεφανιαίας νόσου κτλ. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, υπεύθυνος για την πιστοποίησή του (για την έκδοση δηλαδή του πιστοποιητικού θανάτου) είναι ο θεράπων γιατρός, είτε πρόκειται για ασθενή που νοσηλεύεται είτε για ασθενή που ζει στο σπίτι του.
Μη φυσικός θάνατος: σε αυτή την κατηγορία, περιλαμβάνονται 2 υποκατηγορίες θανάτων:
Βίαιος θάνατος δηλαδή, ο θάνατος που επέρχεται λόγω επίδρασης στον οργανισμό ενός εξωγενούς παράγοντα. Ο παράγοντας αυτός μπορεί να αφορά μηχανική, φυσική ή χημική κάκωση (π.χ. πυροβολισμός, έγκαυμα, ή δηλητηρίαση αντίστοιχα). Επίσης, βίαιος είναι και ο θάνατος ο οποίος επέρχεται λόγω αποστέρησης ενός απαραίτητου για τη ζωή στοιχείου (π.χ. ασφυξία λόγω αποστέρησης του οξυγόνου). Τέλος βίαιος είναι και ο θάνατος ο οποίος προκαλείται από συνθήκες περιβάλλοντος μη συμβατές με τη ζωή (π.χ. θερμοπληξία, θάνατος από υπερβολικό ψύχος κτλ).
Αιφνίδιος θάνατος είναι η απρόβλεπτη λήξη της ζωής. Ο θάνατος αυτός δε φαίνεται να οφείλεται σε κάποια εμφανή παθολογικά αίτια. Για παράδειγμα ένας άνδρας ο οποίος είναι κατά τα άλλα υγιής, δεν λαμβάνει κάποια φαρμακευτική αγωγή, ή ακόμα και αν λαμβάνει δεν υπάρχει κάποιος εμφανής και άμεσος λόγος για να προκληθεί ο θάνατος, ξαφνικά χάνει τις αισθήσεις του και καταλήγει. Αιφνίδιος είναι επίσης ο θάνατος ενός ανθρώπου, ο οποίος έπασχε από γνωστή νόσο, άλλα ο θάνατος επήλθε απροσδόκητα και δεν μπορεί να δικαιολογηθεί από την παρούσα νόσο. Για παράδειγμα ένας άνθρωπος πάσχει από πνευμονία και με την αγωγή που λαμβάνει η κατάστασή του βελτιώνεται. Ωστόσο, παρά τη βελτίωση, ο ασθενής καταλήγει ξαφνικά. Και αυτός ο θάνατος ανήκει στην κατηγορία του αιφνιδίου θανάτου.
Πότε γίνεται νεκροψία και νεκροτομή ;
Νεκροψία και νεκροτομή γίνεται στους μη φυσικούς θανάτους, δηλαδή σε περιστατικά βίαιων και αιφνιδίων θανάτων. Σε καμία περίπτωση ένας κλινικός γιατρός δεν μπορεί να υπογράψει ένα πιστοποιητικό θανάτου σε περιστατικό που αφορά βίαιο ή αιφνίδιο θάνατο. Ο γιατρός ο οποίος έρχεται σε επαφή με περιστατικό θανάτου, στο οποίο υπάρχει η υποψία ή η βεβαιότητα ενός βίαιου ή αιφνιδίου θανάτου, οφείλει να ενημερώσει τις αρμόδιες αρχές (αστυνομία, λιμενικό κτλ).
Στον γενικό αυτό κανόνα θα πρέπει να γίνουν και κάποιες απαραίτητες διευκρινίσεις. Ιατροδικαστική εξέταση (νεκροψία και νεκροτομή) θα πρέπει να γίνεται ακόμα και αν ο θάνατος δεν έχει άμεση χρονική συσχέτιση με ένα βίαιο συμβάν. Για παράδειγμα, ένας άνθρωπος τραυματίζεται σε ένα οδικό τροχαίο ατύχημα, εισάγεται στη ΜΕΘ και καταλήγει αρκετές μέρες μετά από το συμβάν. Ακόμα και σε αυτήν την περίπτωση, ο θάνατος θεωρείται βίαιος και απαιτείται να γίνει ιατροδικαστική εξέταση. Μια άλλη αναγκαία διευκρίνιση αφορά τους θανάτους εντός του χώρου των νοσοκομείων. Υπάρχει μία εσφαλμένη αντίληψη (ευρέως διαδεδομένη και ανάμεσα σε γιατρούς) ότι αν ένα ασθενής εισαχθεί στο νοσοκομείο και καταλήξει πριν περάσουν 24 ώρες, θα πρέπει να υποβάλλεται σε ιατροδικαστική εξέταση. Αυτή η αντίληψη είναι λάνθασμένη. Σε αυτές τις περιπτώσεις, ισχύει ότι γενικά ισχύει και με τους υπόλοιπους θανάτους. Αν ο θεράπων γιατρός (ο γιατρός δηλαδή που θα αναλάβει τον ασθενή κατά την εισαγωγή του) διαπίστωσε ένα συγκεκριμένο πρόβλημα υγείας που μπορεί να οδήγησε στο θάνατο, τότε μπορεί να υπογράψει πιστοποιητικό θανάτου και δεν απαιτείται ιατροδικαστική εξέταση. Παράδειγμα: ένας ασθενής πηγαίνει στο νοσοκομείο γιατί πονάει στο στήθος του. Στα επείγοντα του νοσοκομείου εξετάζεται και διαπιστώνεται ότι ο ασθενής έχει έμφραγμα του μυοκαρδίου. Μετά από λίγες ώρες ο ασθενής καταλήγει, παρά τις προσπάθειες των γιατρών. Ο θεράπων γιατρός μπορεί να υπογράψει το πιστοποιητικό θανάτου χωρίς κανένα πρόβλημα αφού γνωρίζει τι προκάλεσε το θάνατο και έτσι αυτός ο θάνατος δεν θεωρείται αιφνίδιος (ούτε φυσικά και βίαιος).
Παραδείγματα περιστατικών στα οποία πρέπει να γίνεται ιατροδικαστική εξέταση:
Ανθρωποκτονία ή υπόνοια ανθρωποκτονίας
Αυτοκτονία ή υπόνοια αυτοκτονίας
Θάνατος από ατύχήμα με μέσο μεταφοράς και γενικά όλα τα ατυχήματα
Θάνατος από φυσικές καταστροφές
Θάνατος στον επαγγελματικό χώρο
Αιφνίδιος θάνατος
Σύνδρομο αιφνιδίου θανάτου των βρεφών
Θάνατος που σχετίζεται με παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (βασανιστήρια κτλ)
Θάνατος στις φυλακές
Μη ταυτοποιημένο πτώμα
Πώς γίνεται η διαδικασία της νεκροψίας και νεκροτομής ;
Όπως αναφέραμε και νωρίτερα, η ιατροδικαστική εξέταση περιλαμβάνει 2 επιμέρους διαδικασίες: τη νεκροψία και τη νεκροτομή.
Η νεκροψία είναι το πρώτο τμήμα της ιατροδικαστικής εξέτασης και περιλαμβάνει την εξωτερική εξέταση του σώματος. Καταγράφονται τα φυσικά χαρακτηριστικά του ατόμου (π.χ. ύψος, χρώμα μαλλιών, ματιών, αν είναι αρτιμελές κτλ). Επίσης καταγράφονται με επιμέλεια όλες οι κακώσεις που ανευρίσκονται στο σώμα, από τις πιο μικρές ως τις πιο μεγάλες (όπως π.χ. εκδορές, θλαστικά τραύματα, εκχυμώσεις κτλ). Η περιγραφή των κακώσεων είναι πολύ σημαντικό τμήμα της ιατροδικαστικής εξέτασης, ιδιαίτερα στα περιστατικά βίαιων θανάτων. Τέλος καταγράφονται οι ιατροφαρμακευτικοί χειρισμοί (π.χ. ράμματα, ενέσεις κτλ) τόσο οι πρόσφατοι όσο και οι παλαιοί (πχ μία παλαιά χειρουργική τομή).
Μετά την νεκροψία ακολουθεί η νεκροτομή. Κατά τη διάρκεια της νεκροτομής, διανοίγονται όλες οι κοιλότητες του σώματος (κρανιακή, θωρακική και κοιλιακή) και εξετάζονται όλα τα όργανα.
Αρχικά διανοίγεται η κρανιακή κοιλότητα και αφαιρείται ο εγκέφαλος. Ο εγκέφαλος εξετάζεται εξωτερικά και ιδιαίτερα τα αγγεία του. Στη συνέχεια κόβεται σε φέτες (τομές), οι οποίες επίσης εξετάζονται για παθολογικά ευρήματα. Εξετάζεται ακόμα η βάση του κρανίου (ιδιαίτερα σε περιστατικά τραυματισμών) για κατάγματα ή άλλες κακώσεις. Στη συνέχεια διανοίγεται η θωρακική κοιλότητα και εξετάζονται όλα τα όργανα του θώρακα. Οι πνεύμονες με την καρδιά αφαιρούνται από την θωρακική κοιλότητα για να είναι πιο εύκολη η εξέτασή τους. Οι πνεύμονες εξετάζονται τόσο εξωτερικά όσο και εσωτερικά για πιθανές παθολογικές καταστάσεις. Έπειτα εξετάζεται με ιδιαίτερη λεπτομέρεια η καρδιά. Όλα τα στεφανιαία αγγεία διανοίγονται και στη συνέχεια εξετάζονται και τα τοιχώματα της καρδιάς. Τέλος προχωράμε στην εξέταση των οργάνων της κοιλιακής/πυελικής κοιλότητας. Εξετάζονται ο στόμαχος, το λεπτό και το παχύ έντερο, το ήπαρ, ο σπλήνας, οι νεφροί, τα επινεφρίδια, τα όργανα του αναπαραγωγικού συστήματος, και η ουροδόχος κύστη. Όλα τα ευρήματα καταγράφονται και φωτογραφίζονται. Αυτή είναι η συνήθης διαδικασία της νεκροτομής (χωρίς φυσικά να μπαίνουμε σε πολλές λεπτομέρειες), η οποία ωστόσο μπορεί να αλλάξει αν οι συνθήκες το απαιτούν. Στην περίπτωση που ο θάνατος σχετίζεται με τραυματισμό, εξετάζεται διεξοδικά και η σπονδυλική στήλη για ενδεχόμενο τραυματισμό.
Σε περιπτώσεις βίαιων θανάτων (και σπανιότερα σε περιπτώσεις αιφνιδίων θανάτων) απαιτείται επιπλέον και τοξικολογική εξέταση για να είναι ολοκληρωμένη η ιατροδικαστική εξέταση. Στις περιπτώσεις αυτές, κατά τη διάρκεια της νεκροτομής λαμβάνονται βιολογικά υγρά (συνήθως αίμα και ούρα) τα οποία θα σταλούν για τοξικολογική εξέταση.
Επίσης, αρκετά συχνά, απαιτείται να γίνουν και ιστολογικές εξετάσεις (όταν π.χ. δεν υπάρχει αιτία θανάτου εμφανής με γυμνό μάτι ή και σε αρκετές άλλες περιπτώσεις). Στις περιπτώσεις αυτές, κατά τη διάρκεια της νεκροτομής, λαμβάνονται μικρά τεμάχια από όλα τα όργανα τα οποία στη συνέχεια εξετάζονται στο μικροσκόπιο για την ύπαρξη παθολογικών ευρημάτων.
Η διαδικασία της νεκροτομής είναι μία διαδικασία που απαιτεί σφαιρικές ιατρικές γνώσεις, παρατηρητικότητα και εμπειρία. Συνήθως στη διαδικασία της νεκροτομής εκτός από τον ιατροδικαστή συμμετέχει και ένας ή περισσότεροι βοηθοί. Η όλη διαδικασία μπορεί να διαρκέσει από μισή ώρα έως και αρκετές ώρες ανάλογα με την πολυπλοκότητα του περιστατικού.
Σε επόμενα άρθρα μας θα αναλύσουμε με περισσότερες λεπτομέρειες κάποια από τα στάδια της ιατροδικαστικής εξέτασης.